نیاز بازار سرمایه به نقشه راه ملی برای ورود به عصر هوش مصنوعی

به گزارش فراسو، حمیدرضا ستوده در گفت‌وگو با مدار اقتصادی با بیان این‌که بخش مهمی از فعالیت‌های بازار سرمایه بر سه مؤلفه داده، تحلیل و تصمیم‌گیری سریع استوار است و حجم گسترده اطلاعات معاملاتی، گزارش‌های مالی، اخبار، داده‌های اقتصادی و رفتار سرمایه‌گذاران، بورس‌های ایران را به یکی از مناسب‌ترین حوزه‌ها برای استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی تبدیل کرده، به مدار اقتصادی، گفت: هوش مصنوعی، صرفا استفاده از یک ابزار جدید برای تحلیل سهام نیست؛ بلکه AI می‌تواند به تدریج بخشی از فرآیندها و حتی شیوه فعالیت بازار سرمایه را بازطراحی کند. البته میزان موفقیت این تحول به کیفیت داده‌ها، زیرساخت‌های فناوری، نیروی انسانی متخصص و چارچوب‌های نظارتی نیز وابسته است.

رییس مرکز نظارت بر امنیت اطلاعات بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به این‌که هوش مصنوعی می‌تواند در بخش‌های مختلفی از بازار سرمایه، از تحلیل اطلاعات و مدیریت دارایی گرفته تا مدیریت ریسک، معاملات الگوریتمی، کشف رفتارهای غیرعادی و نظارت بر بازار مورد استفاده قرار گیرد، تاکید کرد: به بیان ساده، سؤال امروز دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد بازار سرمایه می‌شود یا خیر؟

ستوده در پاسخ به این پرسش که آیا هوش مصنوعی می‌تواند قواعد تحلیل مالی و سرمایه‌گذاری را تغییر دهد؟ گفت: یکی از مهم‌ترین مزیت‌های AI این است که می‌تواند حجم بسیار زیادی از اطلاعات را در مدت کوتاهی پردازش کند؛ اطلاعاتی که ممکن است تحلیل آنها برای نیروی انسانی به زمان زیادی نیاز داشته باشد. بنابراین AI قطعا می‌تواند روش‌های تحلیل و سرمایه‌گذاری را تغییر دهد، اما این تغییر لزوما به معنای حذف انسان از فرآیند تصمیم‌گیری نیست. در واقع هوش مصنوعی باعث می‌شود نقش تحلیلگر به تدریج تغییر و از جمع‌آوری، پردازش اطلاعات و سناریوسازی، به سمت تفسیر، ارزیابی سناریوها، مدیریت ریسک و تصمیم‌گیری حرکت کند.

او ادامه داد: در تصمیم‌های حساس، به‌خصوص زمانی که خروجی یک مدل مستقیم به خرید و فروش یا مدیریت دارایی منجر می‌شود، همچنان باید نظارت و مسئولیت انسانی وجود داشته باشد. البته این نظارت نباید یک تأیید صوری باشد؛ فرد مسئول باید محدودیت‌های مدل، کیفیت داده‌ها و شرایطی را که ممکن است مدل در آنها دچار خطا شود، بشناسد و تخصص اقتصادی داشته باشد. بنابراین من آینده بازار سرمایه را بیشتر در مدل همکاری انسان و هوش مصنوعی می‌بینم تا جایگزینی کامل انسان با ماشین و مزیت رقابتی آینده نهادهای مالی توانایی به کارگیری نیروی انسانی در کنار AI است.

بازار سرمایه، ریسک و مزیت هوش مصنوعی

حمیدرضا ستوده، در توضیح این سوال که ورود ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی چه فرصت‌ها و چه ریسک‌هایی برای سرمایه‌گذاران بورسی ایجاد می‌کند؟ گفت: بدون شک توسعه ابزارهای هوش مصنوعی در بازار دسترسی به اطلاعات را ساده‌تر و سریع‌تر و فرآیند تحلیل را تسهیل می‌کند و سرمایه‌گذار می‌تواند حجم قابل توجهی از گزارش‌های مالی، اخبار و داده‌های بازار را با سرعت بیشتری بررسی کند و حتی تحلیل‌هایی متناسب با اهداف و سطح ریسک خود دریافت کند. از این منظر، AI می‌تواند بخشی از فاصله اطلاعاتی میان سرمایه‌گذاران بزرگ و کوچک را کاهش دهد و دسترسی به ابزارهای تحلیلی پیشرفته را عمومی‌تر کند.

او افزود: اما در کنار این فرصت‌ها، ریسک‌های مهمی نیز وجود دارد. خطای مدل، کیفیت نامناسب داده، سوگیری الگوریتمی، تولید اطلاعات نادرست توسط مدل‌های مولد و اتکای بیش از حد سرمایه‌گذار به خروجی AI از جمله این ریسک‌ها هستند. یک نگرانی دیگر این است که اگر تعداد زیادی از سرمایه‌گذاران از مدل‌ها و داده‌های مشابه استفاده کنند، ممکن است تصمیم‌های آنها به یکدیگر نزدیک شود و در شرایط خاص، رفتارهای مشابه یا نوسانات شدیدتر ایجاد شود. بنابراین باید میان استفاده از AI برای بهتر تصمیم گرفتن و سپردن تصمیم به AI تفاوت قائل شویم. هوش مصنوعی می‌تواند کیفیت فرآیند تصمیم‌گیری را افزایش دهد، اما هیچ الگوریتمی تضمین‌کننده سود نیست.

بورس، هوش مصنوعی و تجربه جهانی

رییس مرکز نظارت بر امنیت اطلاعات بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار در پاسخ به این پرسش که در بورس‌های بزرگ دنیا هوش مصنوعی چه جایگاهی پیدا کرده است؟ گفت: تجربه بازارهای پیشرفته نشان می‌دهد که مسئله اصلی دیگر داشتن یک ابزار AI نیست؛ بلکه آماده کردن کل بازار سرمایه برای عصر AI است. رویکرد آنها به هوش مصنوعی صرفا استفاده از ابزارهایی مانند چت‌بات یا دستیارهای هوشمند نیست؛ بلکه AI به تدریج در حال ورود به لایه‌های اصلی زیرساخت‌های بازار مالی است. استفاده از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در حوزه‌هایی مانند نظارت بر معاملات، کشف رفتارهای مشکوک، مدیریت ریسک، تحلیل داده‌های بازار، بهینه‌سازی اجرای سفارش‌ها و مبارزه با جرائم مالی در حال گسترش است.

ستوده ادامه داد: در کنار این موضوع، آنها سرمایه‌گذاری قابل توجهی روی زیرساخت داده، Cloud، توان پردازشی و معماری‌های مقیاس‌پذیر انجام داده‌اند؛ چرا که بدون زیرساخت داده و محاسباتی مناسب، استفاده گسترده از AI امکان‌پذیر نیست. موضوع مهم دیگر، توجه به حکمرانی هوش مصنوعی است. یعنی در کنار توسعه مدل‌ها، مسائلی مانند شفافیت، قابلیت توضیح نتایج، امنیت داده، مدیریت ریسک مدل، ممیزی و تعیین مسئولیت نیز مورد توجه قرار گرفته است.

ضرورت تدوین نقشه راه ملی هوش مصنوعی بازار سرمایه

ستوده در توضیح این‌که بازار سرمایه ایران برای جانماندن از روند جهانی به چه زیرساخت‌ها و اقداماتی نیاز دارد؟ پاسخ داد: بازار سرمایه ایران برای ورود جدی به حوزه هوش مصنوعی باید از یک اشتباه رایج پرهیز کند و نباید توسعه AI را صرفا به خرید یا ساخت یک مدل هوش مصنوعی محدود کند.

او با تاکید بر این‌که اولین و مهم‌ترین موضوع، ایجاد زیرساخت داده است، گفت: ما به داده‌های باکیفیت، استاندارد، یکپارچه و قابل استفاده برای الگوریتم‌های هوش مصنوعی نیاز داریم. داده‌های معاملاتی، اطلاعات شرکت‌ها، گزارش‌های مالی، اخبار، داده‌های اقتصادی و داده‌های نظارتی باید با استانداردهای مشخص مدیریت شوند و موضوعاتی مانند کیفیت داده، امنیت، حاکمیت داده و Data Lineage مورد توجه قرار گیرد.

رییس مرکز نظارت بر امنیت اطلاعات بازار سرمایه سازمان بورس و اوراق بهادار ادامه داد: در مرحله بعد، زیرساخت محاسباتی و فناوری اهمیت پیدا می‌کند؛ از جمله توان پردازشی GPU، زیرساخت Cloud یا Private Cloud، ذخیره‌سازی، شبکه، MLOps و محیط‌های امن برای توسعه و استقرار مدل‌ها؛ اما در کنار این دو، یک موضوع حتی مهم‌تر وجود دارد و آن حکمرانی هوش مصنوعی در بازار سرمایه ایران است. باید مشخص باشد که استفاده از AI در چه حوزه‌هایی مجاز است، مسئولیت خطای مدل بر عهده چه کسی است، مدل‌ها چگونه ارزیابی و ممیزی می‌شوند، داده‌ها چگونه محافظت می‌شوند و در چه تصمیم‌هایی حضور انسان الزامی است.

او افزود: پیشنهاد مشخص من این است که بازار سرمایه ایران یک نقشه راه ملی هوش مصنوعی بازار سرمایه تدوین کند که سه محور اصلی داشته باشد: داده، زیرساخت و حکمرانی؛ در کنار آن، ایجاد یک Regulatory Sandbox تخصصی برای هوش مصنوعی در بازار سرمایه می‌تواند کمک کند تا شرکت‌های فناوری، دانشگاه‌ها و نهادهای مالی بتوانند راهکارهای AI را ابتدا در یک محیط کنترل‌شده آزمایش و ارزیابی کنند و پس از اطمینان از عملکرد و ریسک آنها، وارد محیط واقعی بازار شوند.

حمیدرضا ستوده اضافه کرد: هم‌چنین پیشنهاد می‌کنم به جای این‌که هر نهاد مالی به صورت جداگانه و پراکنده برای توسعه AI اقدام کند، امکان ایجاد یک زیرساخت و پلت‌فرم مشترک هوش مصنوعی برای بازار سرمایه نیز بررسی شود؛ زیرساختی که بتواند خدماتی مانند تحلیل اسناد، پردازش زبان فارسی، کشف ناهنجاری، تحلیل داده‌های بازار و سرویس‌های هوشمند را به صورت استاندارد و امن ارائه کند. در نهایت، هدف نباید صرفاً این باشد که بگوییم بازار سرمایه ایران هم از هوش مصنوعی استفاده می‌کند بلکه هدف باید این باشد که AI بتواند به افزایش کارایی، شفافیت، سلامت بازار، مدیریت ریسک و کیفیت تصمیم‌گیری کمک کند.

او تاکید کرد: رقابت آینده بازارهای سرمایه فقط بر سر سرعت معاملات نیست؛ بلکه بر سر کیفیت داده، توان پردازش، کیفیت الگوریتم‌ها و مهم‌تر از همه، کیفیت حکمرانی هوش مصنوعی است./سنا