فراسو خبر پایگاه خبری تحلیلی فراسو خبر
ایران با داشتن منابع بزرگ نفت و گاز، در صنعت پتروشیمی مزایای بسیار زیادی دارد، بااینحال، توسعه بخش پاییندستی این صنعت در ایران کمتر جدی گرفته شده و هنوز ظرفیتهای بسیار بالایی برای ایجاد ارزش افزوده بیشتر وجود دارد. کمتوجهی به توسعه صنایع پاییندستی موجب چندین اتفاق شده است.
اول اینکه صادرات صنعت پتروشیمی ایران به یکی از ارزانترین سبدهای صادراتی در منطقه و جهان تبدیل شده و نکته دوم هم کاهش تنوعبخشی سبد صادراتی و محدود شدن آن در اقلام پایه است که هر دوی این موضوعات، منجر به آسیبپذیری این صنعت میشود.
به گفته کارشناسان، تحقق تنوعبخشی به محصولات و مقاصد صادراتی عمدتاً از طریق افزایش سطح فناوری در پتروشیمیها و توسعه صنایع پاییندستی امکانپذیر خواهد بود. همچنین تنوعبخشیدن به کشورهای هدف نیز نیازمند توسعه صنایع پاییندستی و افزایش تولید محصولات مصرفی و نهایی بهجای صادرات محصولات پایه است. به عبارتی، هرچه ایران تولید خود را در حوزه بالادست و میاندست محدود کند، به همان اندازه مشتریان پتروشیمی نیز محدود به کشورهای خاصی میشوند که فناوری تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر را دارند و بالعکس آن، هرچه ایران محصولات پاییندستی تولید کند، مشتریان و بازار صادراتیاش متنوعتر و حتی به کشورهای همسایه نیز گسترش مییابد.
به گزارش فراسو، سید حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فراوردههای نفت، گاز و پتروشیمی در گفتوگو با «فرهیختگان» در خصوص چالشهای صنعت پتروشیمی معتقد است اولاً این صنعت یک چالش مدیریتی دارد که باعث میشود تصمیمات کوتاهمدت و موقتی اتخاذ شود و چالش دوم اینکه محصولات صادراتی ایران ارزش افزوده زیادی ایجاد نمیکنند که دلیل آن، عدم عمقبخشی به زنجیره ارزش در پاییندست است. حسینی میگوید در دنیا زنجیره پتروشیمی به این شکل است که اگر ۸۰ میلیون تن محصول پتروشیمی تولید میشود – که اکنون ادعا داریم به ۸۳ میلیون تن میرسد – باید یکسوم آن محصول نهایی باشد و وارد بازار شود و بقیه در چرخه زنجیره پتروشیمی استفاده شود. اما در ایران این نسبت حدود دو به یک است؛ یعنی اگر ۸۰ میلیون تن محصول پتروشیمی تولید میشود، کمتر از ۴۰ میلیون تن محصول وارد بازار میشود که نشان میدهد ما به موضوع عمقبخشی به زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی کمتوجهی کردیم؛ درحالیکه در دنیا این نسبت یک به سه است.
رقابتپذیری محصولات پتروشیمی ایران در بازارهای جهانی از حیث قیمت، تنوع و کیفیت چگونه است؟
رقابتپذیری محصولات پتروشیمی ایران در بازار جهانی از نظر قیمت و کیفیت قابلقبول است. همین که پتروشیمی ایران بیشترین محصول تولیدی خود را صادر میکند و تنها ۱۲ میلیون تن و گاه تا ۱۵ میلیون تن از محصولاتش را در داخل میفروشد و چیزی حدود 27 تا 28 میلیون تن را صادر میکند، نشان میدهد که توانسته در بازار رقابت کند. بازاری هم که در اطراف ما قرار دارد، شامل عربستان، قطر و ترکیه است و بهنوعی روسیه و چین – که بزرگترین تولیدکننده محصولات پتروشیمی است – نیز در این حوزه حضور دارند. با این حال ما توانستهایم در بازار سهم خوبی داشته باشیم و این نشان میدهد که از نظر کیفیت، قیمت و رقابت میتوانیم در شرایط فعلی در بازار رقابت کنیم. خوشبختانه سهم صنعت پتروشیمی سالانه ۳ درصد رشد داشته است. مصرف صنایع پتروشیمی و کاربرد محصولات پتروشیمی بسیار گسترده شده و در بسیاری از زمینهها جایگزین محصولات فولادی شده است. در خودرو، در نمای ساختمان، در تجهیزات پزشکی، در قطعات خودرو، در هواپیما و در بسیاری از بخشها اکنون محصولات پتروشیمی کاربرد دارند. بنابراین بازار گسترده شده و مورداستفاده قرار گرفته است. ضمن اینکه کشورهایی که چند ویژگی مهم دارند میتوانند در صنعت پتروشیمی رقابت کنند. یعنی ما مزیت رقابتی داریم. نخست اینکه خوراک در اختیار داشته باشند. ما همه خوراکهای موردنیاز صنعت پتروشیمی را بهوفور در اختیار داریم: نفتا، گاز متان، گاز اتان، گاز پروپان، میعانات گازی و گاز الپیجی که از بزرگترین صادرکنندگان آن هستیم. بنابراین اینکه ایران مزیت دارد و ما این مسیر را انتخاب کردهایم، قطعاً درست است و یکی از مهمترین صنایعی که پس از انقلاب روی آن سرمایهگذاری و هزینه کردهایم و نتیجه گرفتهایم، صنعت پتروشیمی است. پس از آن نیز صنعت فلزات مانند فولاد و مس از حوزههای موفقی بودهاند که در ایران برای آنها سرمایهگذاری شده است.
از دیدگاه جنابعالی مهمترین چالشهای کنونی صادرات محصولات پتروشیمی ایران چیست؟ آیا این چالشها بیشتر ماهیت ساختاری و درونی دارند (مانند سیاستگذاری دولت در توسعه زنجیره ارزش، لجستیک، قیمتگذاری) یا خارجی (مانند تحریم، رقابت منطقهای و دسترسی به بازارها)؟
صنعت پتروشیمی یک چالش مدیریتی دارد که باعث میشود تصمیمات کوتاهمدت و موقتی اتخاذ شود. علت این است که صندوقهای واحدهای پتروشیمی متعلق به بخش خصوصی نیستند و متعلق به بخش خصولتی و بنگاههای عمومی کشور هستند و با هر تغییر در دولت شاهد تغییر در مدیریت در صنعت پتروشیمی هستیم و نگاه بلندمدت وجود ندارد. سهامداران صندوق پتروشیمی، صندوق بازنشستگی و سهام عدالت است که عمده سود را سالانه توزیع میکنند که کمک به تکمیل زنجیره ارزش صنعت نخواهد شد. حتی در محصولات صادراتی؛ مثلاً پتروشیمیها باید بتوانند صاحب کشتیهای حمل مایعات پتروشیمی باشند، خودشان در بازارهای هدف حضور داشته و نگاه بلندمدت به بازار داشته باشند. ضعف عمده صنعت پتروشیمی را در این بخش میبینم. اما تحریمها نیز شرایط بسیار سختی برای صنعت پتروشیمی ایجاد کردهاند؛ برای تنوعبخشی به بازار و کاهش وابستگی شدید به چین و هند. معمولاً شرکتها به چند بازار وابستهاند که این موضوع ریشه در تحریمها دارد. نبود روابط بانکی ما را از مسیرهای جدید بازار محروم کرده است. همچنین ناپایداری در خوراک و قیمت خوراک نیز چالش عمده بوده که انجام قراردادهای طولانیمدت فرمولدار برای واحدهای پتروشیمی صادراتی را مشکل کرده است.
ساختار بازارهای صادراتی ایران چه تفاوتی با رقبای منطقهای دارد؟ آیا ما بیشتر صادرکننده مواد اولیه هستیم، درحالیکه آنها بازارهای تخصصیتری را هدف گرفتهاند؟
تفاوت ما با کشورهای منطقه این است که کشورهای منطقه بر چند کالای اساسی تمرکز کردهاند و تناژ بالا دارند. ما تنوع کالایی زیادی داریم. ما ۲۰۰ تا ۳۰۰ قلم محصول پتروشیمی تولید میکنیم، اما زنجیره صنعت پتروشیمی تکمیل نشده؛ زنجیره اول و دوم را داریم اما به زنجیره سوم نرفتهایم. همچنین تناژی که در هر محصول داریم بهاندازهای نیست که سهم عمده در بازار داشته باشیم. بهجز متانول، در بقیه محصولات پتروشیمی سهم بزرگی نداریم؛ نه در آروماتیکها و نه در پلیمرها نمیتوان سرمایهگذاری کرد. سرمایهگذاری در اوره نسبتاً بد نیست، اما باز هم نسبت به مصرف جهانی سهم ما در اوره و آمونیاک چندان بزرگ نیست که بتوانیم در قیمتگذاری نقشآفرینی کنیم.
بسته به نوع کالا، بازار صادراتی ما متفاوت است. ما تولیدکننده بزرگ پلیمر، آروماتیکها، اوره، آمونیاک و متانول هستیم. در متانول بهشدت به بازار چین وابستهایم؛ بازار کوچکی نیز در هند داریم، اما عمدتاً وابسته به چین هستیم. اوره بازار متنوعی دارد؛ از آمریکای لاتین تا چین و هند و دیگر کشورها و همچنین آفریقا. حتی در برخی مقاطع به اروپا نیز صادر میشود. در پلیمرها این مشکل کمتر است چون کالای نهایی است و برای مصرف میرود. پلیمرها و کامپاندها در اکثر کشورها فروخته میشوند؛ بیشتر در جنوب شرق آسیا و آفریقا. در این بخش تنوع خوبی داریم. بنابراین سهم عمده بازار متعلق به چین است، اما این به معنای وابستگی در همه اقلام – مانند متانول – نیست. نشان داده شده که اگر شرایط فراهم شود، میتوانیم در بازارهای دیگر نیز در اقلامی مانند اوره، آروماتیکها و پلیمرها حضور داشته باشیم.
عدم توسعه صنایع پاییندستی تا چه اندازه موجب کاهش ارزش افزوده صادرات پتروشیمی ایران شده است؟
محصولات صادراتی ما ارزش افزوده زیادی ایجاد نمیکنند. زنجیره را عمیق نکردهایم. در دنیا زنجیره پتروشیمی چنین است که اگر ۸۰ میلیون تن محصول پتروشیمی تولید میشود – که اکنون ادعا داریم به ۸۳ میلیون تن میرسد – باید یکسوم آن محصول نهایی باشد و وارد بازار شود و بقیه در چرخه زنجیره پتروشیمی استفاده شود، اما در ایران این نسبت حدود دو به یک است؛ یعنی اگر ۸۰ میلیون تن محصول پتروشیمی تولید میشود، کمتر از ۴۰ میلیون تن محصول وارد بازار میشود که نشان میدهد عمق نداریم، درحالیکه در دنیا این نسبت یک به سه است. زنجیره سوم پتروشیمی را کامل نکردهایم. حتی از اوره – که تقریباً محصول نهایی است – میتوانیم محصولات دیگری تولید کنیم، مانند اسیدها و رزینها، اما سرمایهگذاری نشده است. به دلیل سیاستهای نادرست قیمتگذاری خوراک، کسی علاقهمند به سرمایهگذاری در پاییندست نیست. در متانول هم همین مشکل وجود دارد؛ متانول میتواند خوراک واحدهای پلیمری باشد، اما اقدامی نشده با وجود سیاستگذاری و تشویقها. آروماتیکها را تا حدی در داخل مصرف میکنیم؛ ریفورمیت و رافینت و… محصولاتی هستند که بخشی از ظرفیت تولید بنزین کشور را تأمین میکنند و باز هم قابلیت توسعه وجود دارد. بنابراین در این زمینه مشکل داریم.
ایران چگونه میتواند در بازارهای جدید آفریقا، آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا حضور مؤثری داشته باشد؟ موضوع صرفاً تحریمهاست یا موضوعات فنی بازار هم اثرگذار است؟
در پتروشیمی بیشتر مشکل خوراک، مشکل لجستیک و مشکل نقلوانتقال پول داریم. اما اینکه بگوییم اکنون مشکل بازار داریم، چنین نیست. محصولی وجود ندارد که بازار نداشته باشد. ممکن است مشکل قیمت داشته باشیم. وقتی بازار محدود به چند کشور میشود، مجبوریم با تخفیف بفروشیم تا بازار صادرات حفظ شود. واحدهای پتروشیمی باید بپذیرند که حداقل ۵۰ درصد محصول خود را در بورس عرضه کنند؛ در بورس انرژی یا کالا. وقتی محصول صادراتی عرضه شود، افرادی پیدا میشوند که روابط دارند و میتوانند بدون هزینه بازارهای زیادی ایجاد کنند. اینکه صنعت پتروشیمی حاضر نیست کالای صادراتی خود را در بورس عرضه کند عجیب است؛ چون خود را از ظرفیتهای دیگران محروم میکند. ضمن اینکه هنوز فرصت بازارهایی مانند روسیه و اوراسیا وجود دارد که تعرفهها در آنها کاهش یافته و میتواند مؤثر باشد. همچنین باید بتوانیم از ظرفیت عضویت در شانگهای و بریکس استفاده بیشتری کنیم و قراردادهایی را که با کشورهایی مانند برزیل در سالهای اخیر به نتیجه رسیده توسعه دهیم. اکنون توسعه خاصی وجود ندارد، چون واقعاً مشکل خاصی در صادرات محصولات پتروشیمی نمیبینم.
درنهایت بفرمایید برای افزایش سهم ایران از بازار جهانی و بالابردن ارزش افزوده صادرات، چه سیاستها و اصلاحاتی را ضروری میدانید؟
برای اینکه پتروشیمی از این وضعیت نامطلوب – که متناسب با حجم سرمایهگذاری نیست – خارج شود، باید ابتدا ثبات مدیریتی ایجاد شود. دوم، باید تنوع خوراک داشته باشیم. نیروگاهها با مازوت و گازوئیل و… کار میکنند؛ صنعت پتروشیمی نیز باید مجهز باشد که بتواند هم با خوراک مایع کار کند، هم با نفتا، هم با میعانات گازی. در دنیا امکاناتی وجود دارد که میتوان چند ماه از سال که گاز فراوان است، خوراک را گاز قرار داد و در بقیه فصلها از خوراک مایع استفاده کرد. اکنون برخی پتروشیمیها خوراک مایع دارند و همان محصولی را تولید میکنند که پتروشیمیهای خوراک گازی تولید میکنند؛ مانند شازند، تبریز و اصفهان. اما قیمتگذاری باید بهگونهای دیگر باشد؛ چراکه واحدهای خوراک مایع تنها ۵ درصد تخفیف و واحدهای خوراک گازی تخفیف بیشتری میگیرند. باید توان مدیریتی و ثبات مدیریتی به صنعت بازگردد. همچنین نباید این صنعت سیاسی شود و باید مدیریت بلندمدت داشته باشد. باید تنوع خوراک ایجاد شود. اگر امکان توسعه صنایع پاییندستی در داخل وجود ندارد باید از ابزار تولینگ استفاده کرد؛ یعنی تولید فرامرزی. مثلاً اگر واحدی خوراک آروماتیک دارد و ظرفیتش کامل نیست، میتوان خوراک داد و مشارکت کرد یا کارمزدی کار کرد. اکنون عمان واحد الانجی دارد که ظرفیت آن کامل نیست، اما گاز کافی ندارد؛ میتوان صنعت الانجی را توسعه داد و با عمان مذاکره کرد که گاز داده شود و برای ما الانجی تولید کند یا در اوره و پلیمرها و… مشارکت کرد. بسیاری از محصولات را میتوان توسعه داد. بنابراین باید این اقدامات انجام شود تا پتروشیمی از تصمیمات روزمره و کوتاهمدت خارج شود. شش ماه سال درگیر قیمت خوراک و برق و آب نباشد و برای تأمین خوراک به سرمایهگذاری در بخش پاییندست نفت و گاز نیاز نداشته باشد و آب را از خلیجفارس تأمین نکند و برای برق وابسته نباشد. باید بتوانیم بخشی از تولید را در کشورهای هدف ادامه دهیم؛ مثلاً در هند یا چین و تکمیل ظرفیت را آنجا انجام دهیم تا زمانی که مسئله تحریمها حل شود و بتوانیم ظرفیت ۱۲۰ میلیونتنی هدفگذاری شده در صنعت پتروشیمی را به سرانجام برسانیم.